AUKUS Paktı; Avustralya, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri arasında 15 Eylül 2021 tarihinde imzalanan Asya Pasifik bölgesini konu alan bir antlaşmadır. ABD tarafından antlaşmanın amacı: daha derin bilgi ve teknoloji paylaşımını teşvik etmektir. Güvenlik ve savunmayla ilgili bilim, teknoloji, endüstriyel üsler ve tedarik zincirlerinin daha derin entegrasyonunu teşvik etmek olarak açıklanmıştır (Lloyd J. Austin III.). Pakt aynı zamanda yapay zekâ, siber güvenlik ve kuantum endüstrisi konularını da kapsamaktadır. Ancak paktın en önemli özelliği Avustralya’ya temin edilecek olan nükleer enerjiyle çalışan denizaltılar olmuştur. Küresel siyasette en çok dikkati paktın bu özelliği çekmektedir. AUKUS Paktının Asya & Pasifik bölgesinde önemli gelişmelere sebep olacağı açıktır. Pakt, Asya & Pasifik ülkeleri dışında birçok küresel aktörü de etkilemiştir.
Paktın Arka Planı ve Küresel Siyasete Yansımaları
Avustralya 2016’da Fransız Naval Group ile €35 milyar euro tutarında 12 adet geleneksel dizel elektrik tahrikli denizaltı için anlaşma imzalamıştı. Şubat 2021’de Fransız “Le Figaro” gazetesi anlaşmanın iptal edileceğinin ilk sinyalini verirken (Avustralya’nın ‘B Planı’ olarak Alman Type-214 denizaltıları değerlendirdiğini yazmıştı); 17 Eylül 2021’de Avustralya resmi olarak bu anlaşmayı feshettiğini açıkladı. Arka planda antlaşma feshinin sebebi olarak bütçe aşımı ve projenin gecikmesi gösterildi.
Fransa bu anlaşmayı “Yüzyılın Anlaşması” olarak görmekteydi. Ancak AUKUS antlaşmasının Amerika Başkanı Joe Biden tarafından açıklanmasından sonra Fransa Cumhurbaşkanı E. Macron “Sırtımızdan bıçaklandık.” dedi. Macron tepki olarak Washington ve Kanberra’daki Büyükelçilerini geri çekti. 21 Eylül 2021’de ise New York’taki Birleşmiş Milletler Toplantısı’nda Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Yves Le Drain AUKUS paktı üzerine “Konu her şeyden önce müttefikler arasında güvenin çöküşüdür.” dedi. Bu sözden Batı bloğunun çatlamaya başladığı anlaşılabilir. Bu çıkışlar üzerine ABD, Fransa’ya Orta Afrika’daki terör olaylarında yardımcı olacağının sözünü vermiştir. Haziran 2022’de Avustralya ile Fransa arasında €555 milyon euro tutarında tazminat sözleşmesi imzalanarak kriz bir ölçüde çözünmüş oldu.
Fransa’nın bölgede (Magotte, Yeni Kaledonya, Le Reunion, Wallis & Futuna, Fransız Polinezya) 1.6 milyon vatandaşı ve 8 bin askeri personeli olmasından dolayı Asya & Pasifik bölgesi önem arz etmektedir. Ekonomik açıdan ise Fransız ekonomisinin üçte birini Asya & Pasifik bölgesi oluşturmaktadır. Avustralya, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’nin kurduğu blok sonucu Fransa’nın bölgeden dışlanması Fransız dış politikasını derinden etkilemiş ve bölgede yeni müttefik arayışına itmiştir. Macron 7 Nisan 2023 tarihinde ilişkileri geliştirmek için Çin’i ziyaret etti. Bu ziyarette “Tayvan’ı (Çin Cumhuriyeti) Çin işgaline karşı savunmanın Avrupa’nın işi olmadığını” dile getirdi. Diğer yandan Avrupa Birliği’nin Washington’dan bağımsız hareket etmesi gerektiğini vurguladı. Asya & Pasifiğin önemi küresel aktörler tarafından benimsenmiş durumdadır. Bu yüzden her aktör aktif bir rol edinme peşinde. Avrupa Birliği de bu sebeple Fransa’yı desteklemekte ve ABD’nin AB dış politikası üzerindeki vesayetinden kurtulmak istemektedir. Avrupa Birliği bu yüzden kendi ordusunu geliştirmek istiyor ancak bu uzun bir dönemi kapsayacak bir süreç olduğu için Avrupa Birliği özerklik arayışını uzun yıllar devam ettirecek gibi görünmektedir.
AUKUS paktını küresel mercekte incelediğimizde ise İngiltere ve ABD’nin küresel politikayı domine etmek istediği aşikardır. Bölgenin nabzını tutmak ve bölgeyi Çin hakimiyetinden korumak adına yapılan antlaşma aynı zamanda ABD’nin ulusal güvenliğini de arttırır durumdadır. Tarih çizgisi ve ötesine ABD’nin saldırı denizaltılarını yerleştirme politikası bu antlaşma ile kurulan ittifaktan dolayı daha da güçlenecektir. İngiltere açısından ise Brexit’ten sonra İngiltere AUKUS paktı ile “Küresel İngiltere” politikasına geri dönüş sağlamış olacaktır. Birçok ülke ve uluslararası örgüt tarafından eleştirilen AUKUS paktı en çok ABD’nin ulusal güvenliği konusunda yararlı olacak denilebilir. ABD tarafından Çin’in yükselişi bölgede büyük bir tehdit oluşturmakta. Güney Çin Denizi’nde 350 parça donanması bulunan Çin’i dengelemek için Avustralya’nın oyuna dahil edilmesi Çin için ağır bir darbe olarak yorumlanmaktadır.
AUKUS Paktı ve Avustralya’nın konumu incelendiği zaman ABD’nin Çin’i çevreleme politikasını daha derin bir boyuta taşımaya çalıştığı anlaşılabilir. ABD’nin Japonya ve Hindistan ile olan ilişkisi ve Çin’i Asya & Pasifik bölgesinde abluka altına almaya çalışması Avustralya’nın da dahil olması çevreleme politikasının daha da güçlendiği yorumu yapılabilir. Bölgede BK’nin ve ABD’nin varlığının güçlenmesi Çin’in Güney Çin Denizi’nde hareket alanını kısıtlayabilir. AUKUS antlaşması ile İngiliz ve Amerikan istihbaratı da bölgede daha fazla faaliyet gösterecektir. Bundan dolayı Çin’in hareket alanı kısıtlanacak ve son yıllarda kazandığı yükselme ivmesi düşüşe geçecektir. Çin, bu duruma karşılık olarak farklı coğrafyalarda gücünü ve etkisini arttırmaya çalışmaktadır. Aynı zamanda Japonya ile yeni bir güvenlik antlaşması imzalayarak Batı Bloğunu zayıflatmaya çalışmakta.
Avustralya’nın Önemi
Güney Çin Denizi’nde etkisi artan Çin’in gücünün dengelenmesi için ABD ve diğer batılı devletler birçok adım atmıştı. 2007’de başlayan QUAD [Dörtlü Güvenlik Diyaloğu (Quadrilateral Security Dialogue)], 2017’de tekrar canlandı ve bölgedeki istikrarı korumak için adımlar atılacağının işaretini verdi. Buna ek olarak Avustralya’nın savunma alanında giderek zayıflaması Çin endişesini arttırdı. Avustralya bundan dolayı yeni bir savunma politikası geliştirme ihtiyacı duydu. Her ne kadar Çin ile olan ekonomik ilişkileri önem arz etse de Avustralya bu konuda kumar oynamaya hazır gibi görünüyor. AUKUS ile 2027’de Avustralya’nın batısında bulunan Perth şehrine denizaltılar konuşlandırılacak. Perth’in önemi Güney Çin Denizi’ne hem yakın olması hem de Çin’in uzun menzilli konvansiyonel füzelerine karşılık nispeten güvenli olmasıdır. Stratejik ve operasyonel açıdan önemli olacak şekilde Batı Pasifik ve Hint Okyanusu’ndaki potansiyel parlama noktalarına yeterince yakındır. Bunlara ek olarak Güney Çin Denizi’nin coğrafi yapısı da Avustralya’ya avantaj sağlıyor. Bölgede bulunan mercan resifleri Çin denizaltılarının hareket kabiliyetini kısıtlayarak Avustralya için doğal savunma alanları oluşturmakta.
Nükleer Güç ve Bölgesel Güvenlik Endişesi
Avustralya AUKUS antlaşması ile nükleer enerjisi olmadığı halde nükleer denizaltılara sahip ilk ülke olacak. Bu durum bölgedeki birçok ülkeyi endişelendirmekte. Bölge ülkeleri nükleer atıkların akıbetini sorguladığı gibi buna ek olarak bölgede nükleer silahlanmanın tırmanacağını da öne sürmektedir. Bu tür bir silahlanma yarışının bölgenin huzurunu ve istikrarını etkileyeceği yönünde görüşler öne sürülmektedir. Avustralya’daki Tazmanya Üniversitesi’nden Prof. James Chin “AUKUS, konu süper güçler ve onların bölgedeki politikaları olunca ASEAN ülkelerinin görüşlerinin pek de önemi olmadığına dair düşünceyi pekiştiriyor.” sözü ile bölgede antlaşmadan dolayı endişelerin var olduğunu ancak dikkate alınmadığını gösteriyor. Bölgesel anlamda ise AUKUS paktının gerilimi arttıracağı görüşü hâkim olmaktadır. Malezya Başbakanlığı yaptığı açıklamada “(Paktın) Bölgedeki, özellikle Güney Çin Denizi’ndeki diğer güçleri daha saldırgan davranmaya teşvik edeceğini” söyledi. Ancak buna karşılık olarak birçok akademisyen bu konuda Çin’in daha temkinli hareket edeceğini ve yeni hamle alanları arayacağını düşünmektedir (Yeşiltaş, Murat 2021).
Avustralya ve Nükleer Denizaltılar
Avustralya için nükleer denizaltıların envantere dahil edilmesi güvenlik açısından önem arz etmektedir. Avustralya’nın isterleri doğrultusunda üretilecek 5 adet SSN-AUKUS nükleer enerjili denizaltıdan önce ABD’den temin edilecek 3 adet Virginia sınıfı denizaltının menzil ve silah kapasitesi açısından Fransa’dan temin edilecek olan denizaltılardan daha iyi olduğu görülmektedir. Bölgedeki gelişmeler düşünüldüğünde Avustralya’nın güvenliği arttırmak için Virginia sınıfı denizaltılara yönelmesi şaşırtıcı gelmeyecektir. Aynı zamanda üçlü antlaşma ile Avustralya’da yeni SSN-AUKUS denizaltı için kurulacak olan tersanenin bölge halkına iş istihdamı sağlayacağı düşünülmektedir. Avustralya AUKUS paktını sadece güvenlik açısından değil, savunma alanında ülkenin gelişimi içinde önemli görmektedir. Antlaşmanın ilk ayağında İngiltere’de üretilecek olan SSN-AUKUS tahmini 2030 yılında denize inecek. Bu süre zarfında Avustralyalı askeri ve sivil personel ABD’de ve İngiltere’de eğitim görecek. Avustralya’da kurulacak olan tersanede ise ilk denizaltının 2040 yılında denize inmesi beklenmektedir. İnşa edilecek olan denizaltıların “Amerikan Virginia” ya da “İngiliz Astute” sınıfı denizaltılar üzerinden geliştirilmesi öngörülüyor.
Bununla birlikte üretilecek olan denizaltıların egemenlik haklarının kime ait olacağı da tartışma konusudur. Avustralya kamuoyunda bu konu tartışmaya sebep olmuştur. ABD ve İngiltere ise bu konuda Avustralya’nın kendi imkanları ile denizaltı üretmesi için altyapı oluşturularak Avustralya’nın kâğıt üstünde egemenlik hakkına sahip olacağı belirtildi. Ancak eski Avustralya Başbakanı Malcolm Turnbull pratikte denizaltılar için teknik ve diğer destekleri ABD ve İngiltere’nin sağlayacağından ittifak ilişkilerinin iyi takip edilmesi gerektiğini dile getirdi. Diğer taraftan AUKUS antlaşmasının ABD için Avustralya’da bir askeri üs oluşturacağı endişesi de mevcuttur. Avustralya’nın yabancı üs bulundurmama politikasının ihlali düşünülmektedir. Bu durumda AUKUS ülkeleri “Denizaltı Rotasyonel Gücü-Batı (SRF-West)” adını verdikleri filo ile denizaltıların rotasyona tabi tutulması düşünülmüştür. Bu sayede denizaltılar uzun süre Avustralya’da bulunmayacak ve yabancı üs bulundurmama politikası çiğnenmemiş olacaktır.
MİSAFİR YAZAR:
Ömerhan ERDEMİR (Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Öğrencisi, Asya & Pasifik Araştırmacısı)
Misafir yazar tarafından MaviVatan.net için özel yazılmıştır. Yazının tamamı, kaynak gösterilse dahi özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan haber veya yazının bir bölümü, alıntılanan haber veya yazıya aktif link verilerek kullanılabilir.
Kaynakça:
- https://www.aa.com.tr/tr/analiz/transatlantik-iliskilerde-avustralya-denizalti-krizi/2371640
- https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransanin-avustralyaya-almaktan-vazgectigi-denizaltilari-yeniden-teklif-ettigi-one-suruldu/2714623
- https://www.bbc.com/turkce/articles/cn03j528ee0o
- https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58579603
- https://www.ankasam.org/aukus-pakti-baglaminda-hint-pasifikte-ittifak-arayislari/
- https://www.ankasam.org/hindistan-ve-cinin-aukus-paktina-yaklasimlari/
- https://www.setav.org/aukus-pakti-cine-karsi-yeni-cephe/
- https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-58647323
- https://www.defense.gov/Spotlights/AUKUS/
- https://carnegieendowment.org/2023/03/27/aukus-submarine-deal-highlights-tectonic-shift-in-u.s.-australia-alliance-pub-89383
- https://www.theguardian.com/world/2023/mar/14/what-is-the-aukus-submarine-deal-and-what-does-it-mean-the-key-facts
- https://www.denizhaber.net/aukus-nukleer-denizalti-programi-dengeleri-nasil-degistirecek-iste-merak-edilen-haber-112829.htm
- https://www.navy.gov.au/aukus-nuclear-powered-submarine-pathway-partnership-future
- https://tr.euronews.com/2022/06/11/avustralya-iptal-edilen-denizalt-sozlesmesi-icin-fransa-ya-tazminat-odeyecek
